संवर्धनाचे प्रयत्न व जनजागृती…
गोंदिया ; महाराष्ट्राच्या घनदाट जंगलामध्ये वसलेले नवेगाव – नागझिरा वन्यजीव अभयारण्य निसर्गप्रेमी आणि वन्यजीव निरीक्षकांसाठी एक अद्वितीय ठिकाण आहे. भंडारा आणि गोंदिया जिल्ह्यांमध्ये विस्तारलेले हे अभयारण्य पर्यावरणीय समतोल राखण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावते. निसर्ग दृष्यांनी मोहून टाकणारे जंगल, समृद्ध जैवविविधता आणि वन्यजीव यामुळे नवेगाव – नागझिरा हे साहस आणि निसर्गाच्या सहवासाचा आस्वाद घेऊ इच्छिणाऱ्या प्रत्येकासाठी अविस्मरणीय अनुभव ठरते. दरवर्षी गोंदिया व भंडारा जिल्ह्यातील पत्रकारांचा वन व वन्यप्राणि संवर्धन बाबत पत्रकारांचा अभ्यास दौरा आयोजित केला जातो. यंदाही दि.17 मार्च रोजी गोंदिया – भंडारा जिल्ह्यातील पत्रकारांकरीता अभ्यास दौरा आयोजीत केला गेला होता. ज्यात जिल्ह्यातील पत्रकार व वन अधिकारी यांनी 17 मार्च रोजी नवेगाव – नागझिरा अभयारण्याचा अभ्यास दौरा केला. सुमारे 152.81 चौरस किलोमीटर क्षेत्रफळावर पसरलेले नागझिरा वन्यजीव अभयारण्य निसर्गाच्या अद्वितीय सौंदर्याने नटलेले आहे. त्यात नवेगाव वन क्षेत्राची भर पडल्याने या व्याघ्र क्षेत्राला अद्वितीय सौंदर्य लाभले आहे.
सौम्य उताराच्या टेकड्या, खोल दऱ्या आणि नितळ पाण्याच्या प्रवाहांनी युक्त अश्या या अभयारण्याच्या मध्यभागी प्राचीन ‘नाग’ मंदिर आहे. ‘झिरा’ या मराठी शब्दाचा अर्थ ‘शाश्वत जलस्रोत’. यावरून या ठिकाणाला ‘नागझिरा’ हे नाव मिळाले आहे. घनदाट जंगलापासून मोकळ्या कुरणांपर्यंत विविध प्रकारच्या नैसर्गिक वातावरणाचा समावेश असलेले हे अभयारण्य असंख्य वनस्पती आणि प्राण्यांचे आश्रयस्थान आहे. अभयारण्यातील जंगल दक्षिणी उष्णकटिबंधीय कोरडे पानगळी जंगल या प्रकारात मोडते आणि विविध प्रकारच्या वनस्पतींसह निसर्गाचा अद्वितीय संगम प्रस्तुत करते. येथील जंगलात सागवान हे सर्वाधिक आढळणारे झाड असून त्यासोबत ऐन , हळदू , धाओरा आणि बांबू यांची विपुलता आहे. जमिनीवर गवत, औषधी वनस्पती आणि हंगामी फुलांनी नटलेले गालिचे या जंगलाच्या रांगड्या सौंदर्यात भर टाकतात.
नागझिरा वन्यजीव अभयारण्याला भेट देणे म्हणजे निसर्गाच्या सौंदर्यात रममाण होण्याचा एक अनोखा प्रवास आहे. येथील विस्मयकारक निसर्गरम्यता, अद्भुत वन्यजीव आणि शांततेचा अनुपम अनुभव तुम्हाला मंत्रमुग्ध करेल. वन्यजीव प्रेमी असाल, निसर्गाची आवड असेल किंवा साहस शोधत असाल, नागझिराची नितळ सुंदरता तुम्हाला नक्कीच भारावून टाकेल. त्यामुळे तुमची बॅग भरा, या रोमांचक सफरीवर निघा आणि नागझिराच्या जंगलात निसर्गाचा खरा जादुई स्पर्श अनुभवा!
नवेगाव – नागझिरा अभयारण्य हे वन्यजीव प्रजातींसाठी सुरक्षित आश्रयस्थान ; संवर्धनाचे प्रयत्न व जनजागृती…
नवेगाव – नागझिराच्या घनदाट जंगलात बंगाल वाघ, भारतीय बिबट्या, अस्वल, गौर, सांबर, नीलगाय, चितळ, चौशिंगी आणि रानडुक्कर यांसारखे काही शिकारी तर काही शाकाहारी प्राणी मोठ्या संख्येने आढळतात. दुर्मिळ भारतीय खवल्या मांजर जे आपल्या सुरक्षेसाठी संरक्षित जंगलांचा आसरा घेते, ते सुद्धा येथे आढळते.
पक्षी सुमारे 166 हून अधिक पक्षी प्रजाती येथे आढळतात. त्यामुळे हे ठिकाण पक्षीप्रेमींसाठी एक पर्वणीच आहे. रंगीबेरंगी भारतीय मोर, ताकदवान गरुड कुटुंबातील शिकारी पक्षी, तसेच बार-हेडेड गूज यांसारखे हंगामी स्थलांतरित पक्षी येथे मोठ्या संख्येने पाहायला मिळतात. येथे 36 हून अधिक सरपटणाऱ्या प्रजाती आढळतात. भारतीय अजगर, विषारी नाग, रसेल वायपर आणि मॉनिटर लीझर्ड (घोरपड) यांसारखे सरपटणारे प्राणी या जैवविविधतेला संपन्न करतात. तसेच ट्री फ्रॉग आणि बुलफ्रॉग यांसारखे उभयचर प्राणी देखील येथे आढळतात, जे जंगलाच्या परिसंस्थेला अधिक समृद्ध करतात.
संवर्धनाचे प्रयत्न व जनजागृती…
नवेगाव – नागझिरा अभयारण्य महाराष्ट्राच्या समृद्ध जैवविविधतेच्या संरक्षणासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावते. हे केवळ दुर्मिळ आणि संकटग्रस्त प्रजातींचे रक्षण करणारे स्थान नसून, पर्यावरण शिक्षण, परिसंस्था (इको-सिस्टिम) पुनर्स्थापना आणि शाश्वत इको-टुरिझमसाठीही महत्त्वाचे केंद्र आहे. येथे पर्यावरण पुनर्स्थापनेसाठी वृक्षारोपण, पाणथळी क्षेत्रांचे संवर्धन आणि वनसंवर्धनाचे विविध उपक्रम राबवले जातात. शिकारींपासून वन्यजीवांचे संरक्षण करण्यासाठी अत्याधुनिक कॅमेरे आणि गस्त पथकांच्या मदतीने काटेकोर उपाययोजना केल्या जातात. स्थानिक समुदायांचा सहभागही या संवर्धन प्रयत्नांमध्ये महत्त्वाचा आहे. त्यांना रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देणे, जैवविविधतेचे महत्त्व समजावणे आणि संरक्षण उपक्रमांमध्ये त्यांचा सक्रिय सहभाग वाढवणे यावर भर दिला जातो. या सर्व प्रयत्नांमुळे नागझिरा अभयारण्य वन्यजीव संवर्धनाचे एक आदर्श उदाहरण ठरत आहे.
